ඇමරිකා-ඉරාන යුද්ධයේ සැබෑ ස්වභාවය සහ ගෝලීය බල තුලනයේ හැරවුම් ලක්ෂ්යය 🇺🇸🇮🇷
ඇමරිකා එක්සත් ජනපදය සහ ඉරානය අතර සක්රීය හමුදාමය ගැටුම් ආරම්භ වී මේ වන විට සති දෙකක් ගත වී ඇත. ඇමරිකානු ජනාධිපතිවරයා මෙය පැය කිහිපයකින් ජයගත් මෙහෙයුමක් ලෙස ප්රකාශ කර සිටියද, භූ-දේශපාලනික යථාර්ථය ඊට වඩා හාත්පසින්ම වෙනස් සංකීර්ණ ස්වභාවයක් ගනී.
ජාත්යන්තර දේශපාලන විශ්ලේෂක Tom Nichols සහ මහාචාර්ය John Mearsheimer විසින් මෑතකදී ඉදිරිපත් කරන ලද මූලෝපායික විග්රහයන් පාදක කරගනිමින්, මෙම යුද්ධයේ සැඟවුණු මානයන් සහ එහි ගෝලීය බලපෑම ස්වාධීනව විශ්ලේෂණය කිරීම වැදගත් වේ.
1. උපායමාර්ගික දැක්මේ ඌනතාවය සහ 'ජයග්රහණයේ උන්මාදය' (Victory Disease)
Tom Nichols පෙන්වා දෙන පරිදි, වත්මන් ඇමරිකානු පරිපාලනය මෙම යුද්ධයට අවතීර්ණ වී ඇත්තේ පැහැදිලි "පිටවීමේ උපායමාර්ගයක්" (Exit Strategy) හෝ අවසන් ඉලක්කයක් (Endgame) නොමැතිවය.
සිරියාව සහ වෙනිසියුලාව වැනි රටවල සිදුකළ කුඩා පරිමාණයේ මෙහෙයුම්වල සාර්ථකත්වය මත, ඇමරිකාව 'Victory Disease' හෙවත් ජයග්රහණයේ උන්මාදය නමැති ඓතිහාසික මානසික උගුලට හසුවී ඇත. ඔවුන්ගේ අපේක්ෂාව වූයේ දැවැන්ත ඇමරිකානු ප්රහාර හමුවේ ඉරාන පාලන තන්ත්රය (Regime) ක්ෂණිකව බිඳ වැටෙනු ඇති බවයි. නමුත්, එය හුදෙක් උපායමාර්ගික දුර්මතයක් බව මේ වන විට තහවුරු වී හමාරය.
2. ඊශ්රායලයේ මැදිහත්වීම සහ පෙන්ටගනයේ පසුබෑම
මහාචාර්ය Mearsheimer ගේ විග්රහයට අනුව, දශක කිහිපයක් තිස්සේ ඇමරිකානු ආරක්ෂක දෙපාර්තමේන්තුව (Pentagon) ඉරානය සමඟ සෘජු යුද්ධයකට යාම ප්රතික්ෂේප කළේය. එහෙත්, ඊශ්රායලයේ මූලෝපාය වූයේ ඇමරිකාව මෙම ගැටුමට සෘජුවම මැදිහත් කර ගැනීමයි. ඇමරිකාවේ අරමුණ ඉරාන ආණ්ඩු පෙරළියක් වුවද, ඊශ්රායලයේ දිගුකාලීන අරමුණ වන්නේ ඉරානය සිරියාව හෝ ලිබියාව මෙන් සම්පූර්ණයෙන්ම බිඳවැටුණු "අසාර්ථක රාජ්යයක්" (Failed State) බවට පත් කිරීමයි.
3. අසමමිතික යුද උපක්රම (Asymmetric Warfare) සහ ගුවන් ප්රහාරවල සීමාවන්
සාම්ප්රදායික යුද ශිල්පයට (Symmetric Warfare) ඉරානය අවතීර්ණ වී නැත. ඒ වෙනුවට ඔවුන් ස්වකීය ඩ්රෝන සහ කෙටි දුර බැලිස්ටික් මිසයිල භාවිතයෙන් ගල්ෆ් කලාපයේ ඇති ඇමරිකානු කඳවුරු සහ ඊශ්රායලය ඉලක්ක කරමින් අසමමිතික යුද්ධයක නිරත වේ.
අනෙක් අතට, හුදෙක් ගුවන් ප්රහාරවලින් (Airstrikes) පමණක් රටක ආණ්ඩුවක් පෙරළිය නොහැකි බව ඉතිහාසය (දෙවන ලෝක යුද්ධය, වියට්නාමය) පෙන්වා දෙයි. ගුවන් ප්රහාර හමුවේ සිවිල් වැසියන් මියයන විට (මෑතකදී ටෙහෙරාන් නුවර පාසලකට එල්ල වූ ප්රහාරයෙන් 175ක් මියයාම වැනි ඛේදවාචක), සිදුවන්නේ ජනතාව තවදුරටත් තමන්ගේ රජය වටා රොක් වීමයි. භූමි ආක්රමණයක් (Ground invasion) සඳහා ඇමරිකාව සූදානම් නොමැති පසුබිමක, මෙම යුද්ධය ඇමරිකාවට ජයගත නොහැකි එකක් බවට පත්වෙමින් තිබේ.
4. ගෝලීය ආර්ථික අවදානම සහ ශ්රී ලංකාවට වන බලපෑම
මෙම යුද්ධයේ වඩාත්ම තීරණාත්මක සාධකය වන්නේ බලශක්ති සැපයුමයි. ඉරානය විසින් හෝමූස් සමුද්ර සන්ධිය (Strait of Hormuz) අවහිර කළහොත් හෝ කලාපයේ තෙල් සහ ජල පිරිපහදු මධ්යස්ථාන (Desalination plants) ඉලක්ක කළහොත්, ගෝලීය බලශක්ති සැපයුම සම්පූර්ණයෙන්ම අඩාල වනු ඇත. යුරෝපය, ජපානය සහ දකුණු කොරියාව වැනි රටවල ආර්ථිකයන් මෙයින් දැඩිව බලපෑමට ලක්වන අතර, ශ්රී ලංකාව වැනි ආනයනය මත යැපෙන, බිඳෙනසුලු ආර්ථිකයක් සහිත රටවලට ඉන්ධන මිල ඉහළ යාම සහ උද්ධමනය දරාගත නොහැකි මට්ටමකට පත්වීම අනිවාර්ය වේ.
5. නව ලෝක අනුක්රමය සහ රුසියානු-චීන සාධකය
තිරය පිටුපසින් ක්රියාත්මක වන ප්රබලතම බලවේගයන් වන්නේ රුසියාව සහ චීනයයි. ඇමරිකාව මැදපෙරදිග යුද්ධයක සිරවීම මෙම රාජ්යයන් දෙකටම උපායමාර්ගික වාසියකි. දැනටමත් ඔවුන් ඉරානයට අවශ්ය නවීන රේඩාර් තාක්ෂණය සහ බුද්ධි තොරතුරු (Intelligence sharing) සපයමින් සිටින බවට වාර්තා වේ. මෙය ගෝලීය බල තුලනය ඒක-ධ්රැවීය (Unipolar) තත්ත්වයක සිට බහු-ධ්රැවීය (Multipolar) තත්ත්වයක් දක්වා වේගයෙන් පරිවර්තනය වීමේ සලකුණකි.
ඇමරිකානු කොටස් වෙළඳපොළේ කඩාවැටීම් හමුවේ, වත්මන් පරිපාලනය ගෞරවාන්විතව යුද්ධයෙන් ඉවත් වීමේ මාවතක් (Off-ramp) සොයමින් සිටින බව පෙනෙන්නට තිබේ. එහෙත් යුද්ධයේ හැසිරවීමේ වාසිය (Leverage) මේ වන විට පවතින්නේ ඉරානය අතේය. ආර්ථික සම්බාධක ඉවත් කිරීම වැනි බරපතළ කොන්දේසිවලට එකඟ නොවී ඇමරිකාවට මෙම අර්බුදයෙන් පහසුවෙන් ගැලවිය නොහැක. දිනෙන් දිනම ඇමරිකානු ජනාධිපතිවරයාගේ වචන වලට ඇති පිලිගැනීම අඩු වෙමින් පවතී.
උපාය මාර්ගික දැක්මක් නොමැතිව, හුදෙක් මිලිටරි බලය මත පමණක් යැපීම කෙතරම් විනාශකාරී ප්රතිඵල ගෙනදෙන්නේද යන්න මෙම ගැටුම මනාව ඔප්පු කර පෙන්වයි.
මෙම ගෝලීය භූ-දේශපාලනික හැරවුම සහ එහි ආර්ථික ප්රතිවිපාක පිළිබඳව ඔබගේ ස්වාධීන අදහස කුමක්ද? ඔබගේ අදහස් පහතින් දක්වන්න. 👇
#Geopolitics #USIranWar #GlobalEconomy #InternationalRelations #PoliticalAnalysis #SriLanka #MiddleEastCrisis #ForeignPolicy #WorldOrder
