ලන්ඩන් නගරය සොහොනක් වූ දවස් 5! මිනී පෙට්ටි ඉවර කළ, මල් ශාලා හිස් කළ "මරණයේ මීදුම" (The Great Smog)! 🇬🇧🌫️💀

අදටත් අපේ ලංකාවේ ගොඩක් අයගේ හීනයක් තමයි එංගලන්තයේ "ලන්ඩන්" නගරයට යන එක. ඒ ලස්සන ගොඩනැගිලි, සීතල දේශගුණය, තේම්ස් ගඟේ අසිරිය විඳින්න කවුද අකමැති? අද අපි දකින ලන්ඩන් නගරය හරිම පිරිසිදුයි, හරිම පිළිවෙලයි. නමුත් මීට වසර 70කට පමණ පෙර, හරියටම කිව්වොත් 1952 දෙසැම්බර් මාසයේ එක සතියක් තුළ මේ සුරපුරය එකම මිනී වළක් බවට පත් වුණා කියලා ඔබ දන්නවාද? ඒක ත්‍රස්තවාදී බෝම්බ ප්‍රහාරයක් හෝ මාරාන්තික වෛරස් එකක් නෙවෙයි. ඒක කාටවත් පෙනුනේ නැති, සද්දයක් නැති "නිහඬ මිනීමරුවෙක්". ලෝක ඉතිහාසයේ මෙම අඳුරු පරිච්ඡේදය ලියවුණේ "The Great Smog of London" හෙවත් ලන්ඩනයේ මහා දුමාරය නමින්.

මේ මහා ඛේදවාචකයේ ආරම්භය සිදුවුණේ 1952 දෙසැම්බර් 05 වෙනිදා. එදා ලන්ඩන් නගරයට වෙනදාටත් වඩා දරාගන්න බැරි තද සීතලක් ආවා. ඒ කාලේ අද වගේ විදුලි හීටර් බහුලව තිබුණේ නැති නිසා හැම ගෙදරකම පාහේ තිබුණේ ගල් අඟුරු ලිප්. සීතල වැඩි වෙනකොට ලන්ඩන් වැසියෝ කළේ තමන්ගේ ගෙවල් උණුසුම් කරගන්න මේ ගල් අඟුරු ලිප් උපරිමයෙන් පත්තු කරපු එකයි. ඒ වගේම මුළු නගරයටම විදුලිය ලබා දෙන බලාගාර වලත් ටොන් ගණන් ගල් අඟුරු දහනය කෙරුණා. සාමාන්‍යයෙන් මේ දුම අහසට ගිහින් හුළඟත් එක්ක ගහගෙන යන නමුත් එදා සොබාදහම ලන්ඩන් වැසියන්ට එරෙහි වුණා. එදා ලන්ඩන් අහසට උඩින් ඇතිවුණ "Anticyclone" කියන අහිතකර කාලගුණ තත්ත්වය නිසා, පොළවට ඉහළින් රස්නේ වායු තට්ටුවක් හැදිලා, හරියට මුට්ටියක කට පියනකින් වැහුවා වගේ වායුගෝලය හිර වුණා. සරලවම කිව්වොත්, ගෙවල් ලක්ෂ ගණනකින් සහ කර්මාන්තශාලා වලින් පිටවුණ ටොන් ගණන් කලු දුම, යන්න තැනක් නැතුව නගරය ඇතුලේම හිර වුණා.

පහුවදා උදේ පාන්දර ඇහැරුණ මිනිස්සු දැක්කේ හිතාගන්න බැරි තරම් භයානක දසුනක්. මුළු නගරයම අඳුරුයි. මේක නිකන් අපි දකින සුදු පාට මීදුමක් නෙවෙයි. මේක කහ සහ කළු පාට මිශ්‍ර වෙච්ච, කුණු බිත්තර ගඳ ගහන, ඇලෙන සුළු මහා ඝන දුමාරයක්. ලන්ඩන් වැසියෝ මේකට "Pea-souper" එහෙමත් නැත්නම් කඩල හොද්දක් වගේ ඝන මීදුම කියලා නමකුත් පට බැන්දා. මහ දවල් 12 වෙද්දිත් ඉර එළිය පොළවට වැටුණේ නැහැ. මීටරයක් එහායින් ඉන්න කෙනාව පේන්නේ නැති තරමට, තමන්ගේ කකුල් දෙකවත් පේන්නේ නැති තරමට අඳුර ඝන වුණා. වාහන වල හෙඩ්ලයිට් දැම්මට වැඩක් වුණේ නෑ. ඒ එළිය මීදුම ඇතුලට විහිදුනේ නැහැ.

මේ තත්ත්වය නිසා මුළු ලන්ඩන් නගරයම එකතැන පල් වෙන්න පටන් ගත්තා. ලන්ඩන් බස් රථ, කෝච්චි, කාර් ඔක්කොම එකතැන නතර වුණා. පාර පේන්නේ නැති නිසා රියදුරන්ට වාහන එලවන්න බැරි වුණා. ඉතිහාසයේ පළමු වතාවට ගිලන් රථ සේවය පවා නතර කරන්න සිද්ධ වුණා. ලෙඩ්ඩුන්ට රෝහලට යන්න වුණේ පයින්මයි. සමහර බස් රථ ඉස්සරහින් කොන්දොස්තරලා පන්දම් සහ ටෝච් අරගෙන පාර පෙන්නගෙන පයින් ගියා. මිනිස්සුන්ට පාර හොයාගන්න බැරුව, පාර අයිනේ තියෙන තාප්ප වල අත ගගා තමයි ගෙවල් වලට ගියේ. සමහර අවාසනාවන්ත මිනිස්සු පාර පේන්නේ නැතුව කෙලින්ම ගිහින් තේම්ස් ගඟට වැටිලා මිය ගියා. ඒ වගේම පොලිසියට පාර පේන්නේ නැති නිසා හොරුන්ට සහ මංකොල්ලකාරයින්ට මේක රජ මගුලක් වුණා. ඔවුන් කඩවල් කඩමින්, මිනිස්සුන්ගේ බඩු මංකොල්ල කෑවත් පොලිසියට කරන්න දෙයක් තිබුණේ නැහැ. නගරය නීතියක් නැති පාතාලයක් වගේ වුණා.

මේ ඛේදවාචකයේ භයානකම දේ පටන් ගත්තේ රාත්‍රිය උදා වෙද්දියි. මේ මාරාන්තික දුමාරය ගෙවල් වල දොර ජනෙල් හිඩැස් වලින් සහ යතුරු හිල් වලින් ගෙවල් ඇතුලට රිංගන්න පටන් ගත්තා. ගල් අඟුරු දහනයෙන් පිටවන සල්ෆර් ඩයොක්සයිඩ් වායුව වාතයේ තිබුණ ජල වාෂ්ප එක්ක එකතු වෙලා "සල්ෆියුරික් ඇසිඩ්" බවට පත් වුණා. සරලවම කිව්වොත් එදා ලන්ඩන් මිනිස්සු හුස්ම ගත්තේ සාමාන්‍ය වාතය නෙවෙයි, ඔවුන් හුස්ම ගත්තේ ඇසිඩ්. රෑ නින්දට ගියපු වයසක ආච්චිලා සීයලා සහ පුංචි දරුවෝ, හුස්ම ගන්න බැරුව නින්දේදීම අවසන් ගමන් ගියා. රෝහල් පිරී ඉතිරී ගියා. දොස්තරලාට කරන්න දෙයක් තිබුණේ නෑ. මිනිස්සුන්ගේ පෙනහළු පිච්චිලා ගිහින් තිබුණා. ඔක්සිජන් ටැංකි පවා ඉවර වුණා.

දවස් 5ක් තිස්සේ මේ මීදුම මුළු නගරයම වසාගෙන තිබුණා. දෙසැම්බර් 9 වෙනිදා හුළඟක් ඇවිත් මේ මීදුම ගහගෙන යද්දි තමයි ලන්ඩන් නගරය දැක්කේ තමන්ට වෙලා තියෙන මහා විනාශය. නගරයේ මල් ශාලා වල මිනී පෙට්ටි ඉවර වුණා. මල් කඩවල මල් ඉවර වුණා. සුසාන භූමි වල වලවල් කපන්න ඉඩ මදි වුණා. මිනී උඩ මිනී තියලා වළ දාන්න සිද්ධ වුණා. මිනිස්සු විතරක් නෙවෙයි හරක්, බල්ලෝ, කුරුල්ලෝ පවා හුස්ම ගන්න බැරුව තැන තැන මැරිලා වැටිලා හිටියා. කුරුල්ලෝ පාර පේන්නේ නැතුව ගොඩනැගිලි වල හැප්පිලා මැරිලා තිබුණා. මුලින් එංගලන්ත රජය ලැජ්ජාව වහගන්න කිව්වේ මැරුණේ 4,000යි කියලා. නමුත් නූතන පර්යේෂණ වලින් තහවුරු වෙලා තියෙනවා මේ දවස් 5 ඇතුළත මිනිස්සු 12,000ක් පමණ මිය ගියා කියලා. තවත් ලක්ෂයක් දෙනාට සදාකාලික පෙනහළු රෝග හැදුණා.

හැබැයි මේ මරණ 12,000 අපතේ ගියේ නැහැ. මේ මහා විනාශයෙන් පස්සේ තමයි එංගලන්ත රජයේ ඇස් ඇරුණේ. ඔවුන් තේරුම් ගත්තා "සොබාදහම එක්ක සෙල්ලම් කරන්න බෑ" කියලා. එහි ප්‍රතිඵලයක් විදියට ලෝකයේ පරිසර නීති අනිත් පැත්ත පෙරළපු ඓතිහාසික "Clean Air Act 1956" හෙවත් පිරිසිදු වාතාශ්‍රය පනත බිහිවුණා. ඒ හරහා ලන්ඩන් නගරය තුළ ගල් අඟුරු ලිප් පාවිච්චි කිරීම තහනම් කළා. විදුලි බලාගාර නගරයෙන් ඈතට ගෙනිච්චා. ගල් අඟුරු වෙනුවට විදුලිය සහ ගෑස් භාවිතා කරන්න ජනතාව හුරු කළා. අද ඔබ දකින ලස්සන, පිරිසිදු ලන්ඩන් නගරය බිහි වුණේ එදා අකාලයේ මියගිය ඒ 12,000ක මිනිසුන්ගේ ජීවිත මතින්. අපි පරිසරයට දාන විෂ, කවදාහරි කැරකිලා ඇවිත් අපේම පෙනහළු පුච්චලා දානවා කියන එක මේ "මරණයේ මීදුම" මුළු ලෝකයටම උගන්වා ගියා. අද ලන්ඩන් නගරය මෙච්චර පිරිසිදුවට තියෙන්නේ, එදා ඒ 12,000ක් ජීවිත පූජා කරපු නිසයි. සොබාදහම එක්ක සෙල්ලම් කරන්න බැහැ කියන එකට මීට වඩා හොඳ උදාහරණයක් ලෝකේ නැහැ. අපි පරිසරයට දාන විෂ, කවදාහරි කැරකිලා ඇවිත් අපේම පෙනහළු පුච්චලා දානවා කියන එක මේ "මරණයේ මීදුම" ලෝකයටම පෙන්නුම් කළා.

අද හරිම ලස්සනට, පිරිසිදුවට තියෙන ලන්ඩන් නගරය යට මේ වගේ අඳුරු අතීතයක් වැළලිලා තියෙනවා කියලා ඔයා දැනගෙන හිටියද? ලන්ඩන් යන්න හීන දකින ඔයාගේ යාළුවෙක්ටත් මේක Share කරන්න! 👇

නොකී කතා – Untold Stories | තවත් දැනගැනීමට follow කරන්න

ෆේස්බුක් එකෙන් ඔයාට මේ වගේ වටිනා පෝස්ට් මිස් වෙනවාද? එහෙනම් දැන්ම 'නොකී කතා' Page එක Follow කරලා 'Favourites' දාගන්න. එතකොට අලුත් කතාවක් දාපු ගමන් ඔයාට ඉස්සෙල්ලම පෙනෙයි

#GreatSmog #LondonHistory #Environment #Tragedy #1952 #Pollution #DarkHistory #SriLanka #Sinhala #NokeeKatha #නොකීකතා #TrueStory